Theo các tư liệu cổ và truyền ngôn dân gian, làng Sơn Vi thuộc Bộ Văn Lang xưa, là vùng đất có lịch sử hình thành từ rất sớm. Đình Sơn Vi được xây dựng từ lâu đời để thờ Đức Thánh Tản Viên Sơn Thánh - vị thần Thượng đẳng tối linh, Đệ nhất phúc thần, Nam Thiên Thánh Tổ của dân tộc Việt Nam. Ngài là người có công đánh đuổi giặc Thục, bảo vệ bờ cõi và giúp Nhân dân ổn định cuộc sống. Không chỉ thờ Đức Thánh Tản, đình Sơn Vi còn là nơi thờ hai vị Thành hoàng bản thổ là Đô đốc Quận công Nguyễn Hồng Vân và Nguyễn Hồng Dũng - những người con ưu tú của quê hương Sơn Vi đã có công đánh giặc giữ nước, bảo vệ xóm làng. Ngoài ra, đình còn thờ hai nữ tướng của Bà Trưng (huý) Quỳnh Hoa và Quế Hoa - những người có công giúp dân khai khẩn đất đai, trồng dâu, cấy lúa nước, góp phần hình thành nên đời sống nông nghiệp trù phú của vùng đất ven sông Đà.
Với những giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh đặc sắc, năm 2001, đình Sơn Vi đã được Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Thọ công nhận là Di tích lịch sử cấp tỉnh. Đây không chỉ là niềm tự hào của nhân dân địa phương mà còn là sự ghi nhận đối với những giá trị văn hóa truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Đình Sơn Vi hiện nay gồm nhiều hạng mục kiến trúc cổ truyền như nghi môn, nhà bia, nhà hữu vu và khu chính điện trang nghiêm. Trong chính cung còn lưu giữ nhiều hoành phi, câu đối cổ mang giá trị nghệ thuật và lịch sử sâu sắc. Không gian đình mang đậm kiến trúc truyền thống vùng trung du Bắc Bộ với sự hài hòa giữa yếu tố tâm linh và cảnh quan tự nhiên. Đặc biệt, đình Sơn Vi hiện còn lưu giữ nhiều tư liệu, hiện vật quý có giá trị như ấn triện, cuốn Ngọc phả cùng 4 đạo sắc phong bản gốc bằng giấy dó được bảo tồn khá nguyên vẹn. Đây là những minh chứng quan trọng khẳng định nguồn gốc lâu đời và giá trị lịch sử của di tích. Những di vật ấy không chỉ phản ánh tín ngưỡng thờ Thánh Tản trong đời sống cộng đồng mà còn góp phần làm phong phú thêm kho tàng di sản văn hóa dân gian của vùng đất Tổ.
Hơn 13 thế kỷ tồn tại và phát triển, đình Sơn Vi đã trở thành điểm hội tụ văn hóa tâm linh của Nhân dân địa phương và du khách thập phương. Di tích góp phần tô đậm bản sắc văn hóa xã Thanh Thủy, đồng thời là một mắt xích quan trọng trong không gian văn hóa tín ngưỡng thờ Tản Viên Sơn Thánh trải dài từ vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng tới trung du Bắc Bộ.
Cùng với giá trị kiến trúc và lịch sử, lễ hội đình Sơn Vi là một nét đẹp văn hóa đặc sắc được lưu truyền bền vững qua nhiều thế hệ. Hàng năm, vào ngày mùng 3 và mùng 4 tháng Hai âm lịch, Nhân dân địa phương tổ chức lễ hội truyền thống nhằm tưởng nhớ chiến công thắng trận của Đức Thánh Tản. Đây là dịp để bày tỏ lòng biết ơn đối với các bậc tiền nhân đã có công bảo vệ quê hương, đồng thời cầu mong quốc thái dân an, mùa màng bội thu. Trong không khí linh thiêng và náo nhiệt của lễ hội, nhiều nghi lễ truyền thống cùng các hoạt động văn hóa dân gian được tổ chức, thu hút đông đảo nhân dân và du khách tham gia. Lễ hội đình Sơn Vi không chỉ phản ánh đời sống tín ngưỡng phong phú của cư dân vùng núi Tản, sông Đà mà còn thể hiện tinh thần đoàn kết cộng đồng, ý thức gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của địa phương.
Ngày nay, trước sự tác động của thời gian và điều kiện tự nhiên, việc bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị di tích đình Sơn Vi đang trở thành nhiệm vụ quan trọng của cấp ủy, chính quyền và Nhân dân xã Thanh Thuỷ. Những giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh của đình Sơn Vi không chỉ là tài sản quý báu của địa phương nói riêng mà còn là một phần di sản văn hóa đặc sắc của dân tộc Việt Nam nói chung cần được tiếp tục gìn giữ, bảo tồn và trao truyền cho các thế hệ mai sau. Để đình Sơn Vi mãi là biểu tượng thiêng liêng của niềm tin, lòng tự hào và bản sắc văn hóa, nơi lưu giữ hồn cốt dân tộc trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước của cha ông.
Tuyết Mai - Phòng.VH-XH