Chùa Đông Quang thuộc xã Đoan Hạ (huyện Thanh Thủy cũ) nay là xã Thanh Thủy, tỉnh Phú Thọ đã có từ cuối thế kỷ 17 đầu thế kỷ 18. Chùa đã nhiều lần thay đổi theo sự thăng trầm và biến thiên của lịch sử. Trải qua những năm tháng chiến tranh, chùa bị tàn phá và đổ nát, tổn hại nhiều. Từ những năm 1990 đến nay, được sự quan tâm của chính quyền các cấp, sự chung tay đồng lòng của chư Tăng, Phật tử, chùa đã trải qua 4 lần tu bổ và xây dựng để có được diện mạo trang nghiêm, bề thế như hiện nay.
1. Kiến trúc ngoại vi: Sự giao thoa giữa truyền thống và hiện đại
Nhìn từ trên cao, Chùa Đông Quang gây ấn tượng bởi hệ thống mái ngói đỏ tươi và kiến trúc “tàu đao lá mái” đặc trưng của Phật giáo Bắc Bộ. Ngay khi đặt chân tới chùa, du khách sẽ ấn tượng ngay với cổng Tam quan kết hợp Gác chuông hai tầng mái, có quy mô bề thế, nơi an trí đại hồng chung – biểu tượng thiêng liêng của sự tỉnh thức và hướng thiện. Các chi tiết trang trí như rồng chầu trên đầu đao và bánh xe Pháp luân trên đỉnh mái thể hiện rõ tư tưởng Phật giáo, đồng thời khẳng định giá trị tinh thần và nghệ thuật của ngôi chùa.
2. Nội tự trang nghiêm: Tầng lớp ý nghĩa tâm linh
Bước vào không gian Chính điện (Tam Bảo điện), du khách không khỏi choáng ngợp trước hệ thống cột kèo bề thế, cùng sắc đỏ – vàng trang nghiêm của những bức hoành phi, câu đối cổ kính. Cách bài trí nơi đây tuân thủ nghiêm ngặt tôn ty trật tự của Phật giáo, thể hiện rõ qua từng lớp không gian thờ tự, hệ thống tượng thờ tại Chính điện được sắp xếp theo thứ bậc rõ ràng:
Tầng cao nhất là ban thờ Tam Thế Phật, tượng trưng cho chư Phật quá khứ, hiện tại và vị lai.
Tầng tiếp theo an trí tượng Phật A Di Đà, hai bên là Bồ Tát Quan Thế Âm và Bồ Tát Đại Thế Chí, biểu trưng cho thế giới Cực Lạc và con đường giải thoát.
Tầng thứ ba là tôn tượng Phật Thích Ca Mâu Ni, hai bên có Tôn giả A Nan và Tôn giả Ca Diếp, thể hiện vai trò truyền thừa giáo pháp.
Hai bên Chính điện bố trí tượng Hộ Pháp, Đức Ông, Thánh Hiền và Thập Điện Diêm Vương, vừa mang ý nghĩa bảo hộ Tam Bảo, vừa răn dạy con người hướng thiện, sống đúng với luật nhân quả.
Nổi bật trong không gian thờ tự là pho tượng Thiên Thủ Thiên Nhãn Quan Thế Âm Bồ Tát với vầng hào quang rực rỡ, tượng trưng cho lòng từ bi vô hạn, luôn lắng nghe và cứu độ chúng sinh khỏi khổ đau.
Bên cạnh đó là pho tượng Địa Tạng Vương Bồ Tát, biểu trưng cho đại nguyện cứu độ chúng sinh nơi cõi u minh, nhắc nhở con người hướng thiện và tích đức hành thiện trong đời sống.
Trong cùng của Chính điện là pho tượng Phật Niết Bàn được an trí trang nghiêm trong khám thờ, tái hiện hình ảnh Đức Phật nhập Niết Bàn, biểu trưng cho sự giải thoát tối thượng, chấm dứt vòng sinh – tử luân hồi và đạt tới trạng thái an lạc vĩnh hằng.
Hệ thống hoành phi - câu đối: Bức đại tự "Đông Quang Thiền Tự" (東光禅寺) và các câu đối trên cột trụ là những bài học đạo đức, lời răn dạy về nhân quả được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
3. Sức sống tâm linh trong lòng cộng đồng
Vượt ra khỏi giá trị của một công trình kiến trúc, Chùa Đông Quang là nơi duy trì mạch ngầm văn hóa của địa phương. Hình ảnh các đạo tràng Phật tử trong áo tràng nâu sòng, cùng nhau tụng kinh dưới sự dẫn dắt của chư Tăng trụ trì, tạo nên một không gian thiền định thâm nghiêm. Tiếng chuông chùa, tiếng mõ và lời kinh không chỉ là nghi thức tôn giáo mà còn là liệu pháp tinh thần, giúp người dân tìm về sự an nhiên, tự tại sau những lo toan thường nhật.
Chùa Đông Quang chính là biểu tượng cho sự trường tồn của văn hóa Việt. Việc gìn giữ và phát huy giá trị di tích này không chỉ là bảo tồn một ngôi chùa đẹp, mà còn là nuôi dưỡng những giá trị đạo đức, hướng thiện trong tâm thức mỗi con người.
Phương Thịnh